Η Επανάσταση του 1821 στην Κρήτη και η συμβολή των Εννιά Χωριών σε αυτήν

Κώστας Ντουντουλάκης, 15/10/2026

Πρόλογος

Η ιστορία της Κρήτης γράφτηκε με σκληρούς αγώνες και βαριές θυσίες, όπως παντού και στα "Εννιά Χωριά" της Κισσάμου.

Για να κατανοήσουμε το μέγεθος εκείνου του δεκαετούς αγώνα των προγόνων μας, πρέπει να δούμε ποια ήταν η κατάσταση στο νησί το 1821, πώς άναψε η πρώτη σπίθα, και πώς το δικό μας μετερίζι, της ορεινής Κισσάμου, πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος αλλά έμεινε ακρόπυργο της λευτεριάς μέχρι το 1830.

---

1. Η Κατάσταση στην Κρήτη το 1821 και η Έκρηξη του Αγώνα

Το 1821 βρήκε την Κρήτη κάτω από ένα καθεστώς τρομερής καταπίεσης. Το κυρίαρχο στοιχείο στην ύπαιθρο δεν ήταν γνήσιοι Οθωμανοί, αλλά Τουρκοκρήτες — εθελοντικά εξισλαμισμένοι Κρητικοί οι οποίοι αν και μειοψηφία, ήταν πολυπληθείς, πάνοπλοι, γνώριζαν άριστα τον τόπο και τη γλώσσα, και γι αυτό, ως εξωμότες "μπουρμάδες", όπως τους αποκαλούσαν οι Τούρκοι,   υπήρξαν συνήθως, οι πιο σκληροί και φανατικοί εχθροί των επαναστατών. [1]

Όπως περιγράφεται στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» της Εκδοτικής Αθηνών, οι συνθήκες για επανάσταση στο νησί ήταν πολύ δυσκολότερες από Μωριά και Ρούμελη, λόγω αυτού ακριβώς του πολυπληθούς ένοπλου μουσουλμανικού στοιχείου.
 Παρά ταύτα, μυημένοι στην  Φιλική Εταιρεία Κρήτες προετοίμασαν μεθοδικά το έδαφος.
 Η επίσημη απόφαση για τον ξεσηκωμό πάρθηκε τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1821 στις συνελεύσεις των οπλαρχηγών στα Σφακιά, στην Θυμιανή Παναγιά.
Οι Τουρκοκρήτες, θορυβημένοι από το ξέσπασμα της Επανάστασης στο Μωριά, υποψιαζόμενοι την εξέγερση κι εδώ, ξέσπασαν σε άγρια προληπτικά αντίποινα.
Για την περιοχή μας, το πρώτο θύμα ήταν ο επίσκοπος Κισσάμου Μελχισεδέκ Δεσποτάκης, που απαγχονίστηκε στα Χανιά στις 19 Μαΐου 1821. [1, 2]

---

2. Οι πρώτες μάχες: Από τον Λούλο στην υπόλοιπη ύπαιθρο 

Ο ένοπλος αγώνας ξεκίνησε αμέσως μετά. Η πρώτη μάχη της Κρητικής Επανάστασης δόθηκε στις 14 Ιουνίου 1821 στον Λούλο των Κεραμειών, όπου οι επαναστάτες πέτυχαν την πρώτη τους νίκη απωθώντας τις δυνάμεις των Τουρκοκρητών.

Μετά τον Λούλο, οι συγκρούσεις γενικεύτηκαν στην ύπαιθρο. Οι επαναστάτες ανάγκασαν σταδιακά τους Μουσουλμάνους να εγκαταλείψουν τα ανοχύρωτα χωριά και να κλειστούν στα μεγάλα κάστρα των Χανίων, του Ρεθύμνου και του Ηρακλείου.
 Σαράντα μέρες μετά, η Επαρχία Κισσάμου και το ορεινό της προπύργιο μπήκαν αμέσως στην πρώτη γραμμή της φωτιάς. [1]

---

3. Τα "Εννιά Χωριά" ως Φυσικό Οχυρό και η Στρατιωτική Δράση (1821–1823)

Τα Εννιά Χωριά (Έλος, Βλάτος, Λίμνη, Ρογδιά, Λούχι, Βάθη, Περβόλια, Κεφάλι, Αμυγδαλοκεφάλι, Κεραμωτή, Κάμπος) αποτέλεσαν λόγω του ορεινού γεωγραφικού τους ανάγλυφου το ασφαλέστερο φυσικό οχυρό της επαρχίας. Εκεί οργανώθηκαν μερικά από τα πρώτα τοπικά σώματα Κισσαμιτών ανταρτών.

• Η Σύγκρουση με την Κάνδανο: Όπως καταγράφει ο ιστορικός Καλλίνικος Κριτοβουλίδης, η Κάνδανος αποτελούσε το ισχυρότερο ορμητήριο των Τουρκοκρητών στη δυτική Κρήτη. Οι επαναστατημένοι κάτοικοι των Εννιά Χωριών δέχονταν συνεχείς επιδρομές και λεηλασίες.
• Η Απάντηση των Οπλαρχηγών: Το βάρος του Αγώνα σήκωσαν οι ντόπιοι καπεταναίοι Αναγνώστης Σκαλίδης, Μιχαήλ Καρεκλάς (ή Καθεκλάς), Βασίλης Φαλαγγάρης και οι Γεωργιλάδες από τα Εννιά Χωριά, μαζί με τον Μεσογειανό οπλαρχηγό Μιχαήλ Μαυράκη.
• Ο οπλαρχηγός Αναγνώστης Παπαγιαννάκης, οργάνωσε τους άνδρες των Εννιά Χωριών και, σε συνεργασία με τους επαναστάτες του Σελίνου υπό τον Κριάρη, πολιόρκησαν στενά τους Τουρκοκρήτες της Καντάνου, αναγκάζοντάς τους το 1823 να συνθηκολογήσουν και να συμπτυχθούν προς τα Χανιά. [1, 2]

---

4. Το Μαύρο Έτος 1824: Οι Μεγάλες Σφαγές στο Λαφονήσι και τον Ξωτικόσπηλο

Το 1824, η εισβολή των τουρκοαιγυπτιακών στρατευμάτων υπό τον Χουσεΐν Μπέη επέφερε βαρύ πλήγμα στη δυτική Κρήτη. Τα στρατεύματα χτύπησαν απευθείας τα κέντρα καταφυγής των αμάχων: [1, 2]

• Η Σφαγή στο Λαφονήσι (Πάσχα 1824): Εκατοντάδες γυναικόπαιδα από τα Εννιά Χωριά κατέφυγαν στο νησάκι Λαφονήσι. Οι δυνάμεις του εχθρού μπήκαν από το αβαθές πέρασμα, εισέβαλαν στο νησί και κατέσφαξαν ή αιχμαλώτισαν εκατοντάδες αμάχους. [1, 2]
• Η Τραγωδία στον Ξωτικόσπηλο: Παράλληλα, στην απόκρημνη ακτογραμμή κάτω από τον Κάμπο, στο σπήλαιο Ξωτικόσπηλος, εγκλωβίστηκε άλλη μια μεγάλη ομάδα προσφύγων. Όπως καταγράφει ο Γρηγόριος Παπαδοπετράκης στην «Ιστορία των Σφακίων» (1888), ανάμεσα στους κρυμμένους βρίσκονταν και καταδιωκόμενοι πολεμιστές από την Ανώπολη Σφακίων με τις οικογένειές τους, οι οποίοι αναζητούσαν  διέξοδο διαφυγής στα Εφτάνησα. Το κρησφύγετο εντοπίστηκε μετά από προδοσία, με αποτέλεσμα την πλήρη εξόντωση των έγκλειστων.

---

5. 1825–1830: Η Γραμβούσα, η απελευθέρωση όλης σχεδόν της Κρήτης και η άδικη απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων

Μετά την κάμψη του 1824, ο αγώνας φούντωσε ξανά το 1825 με την κατάληψη του Φρουρίου της Γραμβούσας. Κατά την περίοδο 1825–1827, τα Εννιά Χωριά αποτέλεσαν τον βασικό από ξηράς τροφοδότη του αποκλεισμένου φρουρίου, καθώς οι κάτοικοι μετέφεραν κρυφά, μέσω ορεινών μονοπατιών, τρόφιμα και εφόδια στους επαναστάτες.
Από το 1828 η Κρήτη οργανώθηκε με δικές της Δημογεροντίες.
Παρά το γεγονός ότι η Κίσσαμος, όπως και όλη σχεδόν η Κρήτη πλην των 3 φρουρίων Χανίων, Ρεθύμνου και Μεγάλου Κάστρου (Ηρακλείου), έμεινε ελεύθερη, το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (1830) εξαίρεσε την Κρήτη από το νέο ελληνικό κράτος, παραχωρώντας την στην Αίγυπτο.

Επίλογος

Η απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων το 1830 σκόρπισε μιαν απερίγραπτη πίκρα και οργή. Όμως, οι παραπάνω αγώνες και θυσίες κράτησαν τη σπίθα ζωντανή για τις αμέσως επόμενες γενιές που, μέσα από συνεχείς νέες επαναστάσεις –όπως το κίνημα στις Μουρνιές το 1833, τις επαναστάσεις του 1841 και του 1858, τη Μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866–1869, τις εξεγέρσεις του 1878, του 1889, του 1897–1898 και την Επανάσταση του Θερίσου το 1905– πέτυχαν ήδη από το 1908 την ουσιαστική απελευθέρωση από τον οθωμανικό ζυγό, με το νησί να κυβερνάται πλέον με το Ελληνικό Σύνταγμα και τους νόμους του ελληνικού κράτους.
Η μακρόχρονη αυτή πορεία ολοκληρώθηκε πανηγυρικά την 1η Δεκεμβρίου του 1913, με την αποδοχή των τελεσμένων εκ μέρους των Μεγάλων Δυνάμεων και την επίσημη ύψωση της ελληνικής σημαίας στο φρούριο Φιρκά των Χανίων, επισφραγίζοντας και διεθνώς την ένωση με την υπόλοιπη Ελλάδα. 

---

Βιβλιογραφικές Πηγές

1. Καλλίνικος Κριτοβουλίδης, «Απομνημονεύματα του περί αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των Κρητών», Αθήνα, 1859 (Αρχείο Ακαδημίας Αθηνών).
2. Παναγιώτης Κ. Κριάρης (επιμ. Αριστείδης Κ. Κριάρης), «Ιστορία της Κρήτης», Χανιά, 1902.
3. Γρηγόριος Παπαδοπετράκης, «Ιστορία των Σφακίων», Αθήνα, 1888 (Για τα γεγονότα και τα ονόματα του Ξωτικόσπηλου).
4. Συλλογικό Έργο, «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», Τόμος ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών, 1975.

 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΑΙΑΣ

 *Ομιλία του Μιχάλη Στρατηγάκη, στο Πολιτιστικό Κέντρο Μελισσίων στις 12-3-2012

 Το πώς δημιουργήθηκε και εξελίχθηκε ο κόσμος, είναι σήμερα αντικείμενο
 της επιστήμης αλλά αρχικά είχαν ασχοληθεί με αυτό η μυθολογία και οι
θρησκείες.
> Ο Ησίοδος συνέθεσε την πιο ονομαστή από τις Θεογονίες τον 8ο αιώνα
> π.Χ. (800-700 π.Χ). Στη Θεογονία του υπάρχει επίδραση από τις τότε
> θρησκείες του ανατολικού κόσμου και αναμιγνύονται θεότητες αυτών των
> θρησκειών με καθαρά ελληνικούς θεούς όπως είναι αυτοί του Ολύμπου.
> «Η τοι μεν πρώτιστα χάος». Στην αρχή ήταν το χάος, δηλαδή αυτό που
> μέσα του δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να περιγραφεί παρά μόνον
> διάστημα. Μέσα στο χάος άρχισε να σχηματίζεται το πρώτο από τα
> πράγματα που άρχιζε να του δίνει κάποιο νόημα, η Γαία, που είναι
> «πάντων έδος ασφαλές αεί» δηλαδή η στέρεη βάση παντός ό,τι υπάρχει.
> Έτσι χωρίστηκε ο κόσμος. Kάτω από τη Γαία υπάρχει το Έρεβος, όπου
> αργότερα τοποθετήθηκαν τα Τάρταρα και ο Άδης, και πάνω ο Ουρανός.
> Ταυτόχρονα γεννιέται ο Ερως που είναι η αφηρημένη έννοια της επιθυμίας
> και αποτελεί το κινούν αίτιον του σύμπαντος και γι’ αυτό άλλωστε
> εμφανίζεται στην αρχή και προκαλεί ενώσεις και γεννήσεις κοσμικών
> στοιχείων.
> Η Γαία γέννησε τα όρη και τις Νύμφες που είναι εκείνη την περίοδο
> Πνεύματα του βουνού. Η Γαία επίσης είναι μητέρα του Πόντου δηλαδή του
> άγριου πελάγους που την περιβάλλει. .
> Κατόπιν, δηλ. μετά και την γέννηση του Πόντου, έρχεται στο προσκήνιο
> ως ζευγάρι ο Ουρανός και Γαία από το οποίο γεννιούνται δώδεκα παιδιά:
> οι 6 Τιτάνες που είναι αρσενικές θεότητες και οι 6 Τιτανίδες που είναι
> θηλυκές. Ένας από τους Τιτάνες είναι ο Κρόνος και από κει και πέρα η
> μυθολογία είναι γνωστή.
> Kατά την Ινδική μυθολογία ο κόσμος σχηματίστηκε από το υλικό που
> μαζεύτηκε γύρω από μια Θεά που χόρευε στροβιλιζόμενη μέσα σε ένα
> ωκεανό από γάλα.
> Στην αρχαία Αίγυπτο πίστευαν ότι όλα ξεκίνησαν από τον αρχέγονο ωκεανό
> ( το Νουν ) από τον οποίο προήλθε ο Θεός Φθα η ο Θεός Ατούμ.
> Φεύγουμε όμως από την αρχαία Αίγυπτο και πάμε στην αρχαία Ιωνία, δύο
> αιώνες αφού ο Ησίοδος έχει γράψει τη Θεογονία. Στις ελληνικές αποικίες
> της Ιωνίας, κυρίως στη Μίλητο και την Έφεσο, έχουμε την πρώτη Ελληνική
> Φιλοσοφία (την Ιωνική Σχολή). Η Ιωνική Φιλοσοφία είναι μία γενική
> θεωρία για τη φύση, που περιλαμβάνει και τον άνθρωπο. Οι πρώτοι
> Μιλήσιοι σοφοί, Θαλής Αναξίμανδρος και Αναξιμένης, που ακολουθούνται
> από τον Ηράκλειτο από την Έφεσο, πιστεύουν στην ενότητα και
> αυτοδυναμία της φύσης σαν ένα ζωντανό οργανισμό χωρίς παρέμβαση
> εξωφυσικών δυνάμεων. Ειδικά ο Αναξίμανδρος πιστεύει ότι η ζωή
> προέρχεται από το υγρό στοιχείο με την επενέργεια της ηλιακής
> θερμότητας, ο δε άνθρωπος από κάποια υδρόβια ζωική μορφή που
> εξελίχθηκε. Με αυτήν την αντίληψη ουσιαστικά εισηγείται την θεωρία της
> εξέλιξης του Δαρβίνου που διατυπώθηκε μετά από περίπου 2500 χρόνια
> (1860 περίπου).
> Τί έγινε όμως όλα αυτά το χρόνια από τον 6ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 19ο
> και γιατί παραμερίστηκε η θεωρία της εξέλιξης; Το ερώτημα τίθεται
> γιατί το χρονικό διάστημα είναι πολύ μεγάλο. Τα πρώτα πλήγματα κατά
> της θεωρίας της εξέλιξης ήρθαν από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Ο
> Πλάτων υποστήριζε ότι η αληθινή πραγματικότητα είναι αυτή που
> «παραμένει αιώνια όμοια με τον εαυτό της» και αυτήν την πραγματικότητα
> την ονομάζει «είδος» ή «ιδέα». Τα αισθητά πράγματα δεν μπορούν
> επομένως να αποτελούν αληθινή πραγματικότητα. Η αληθινή πραγματικότητα
> είναι η «γνώση» και η παρατήρηση δηλ. το αισθητό είναι απλώς «γνώμη».
> Συνεπώς αφού η θεωρία της εξέλιξης στηρίζεται στην παρατήρηση της
> φύσης δηλ. στο αισθητό, είναι απλώς «γνώμη» και όχι αλήθεια ή
> πραγματικότητα Κατά τον Πλάτωνα ο κόσμος είναι έργο ενός τέλειου
> δημιουργού, ενός θεού που υπάρχει πέραν από τον κόσμο και είναι
> τέλειος μαθηματικός και το έργο του δηλ. ο κόσμος, παραμένει
> αμετάβλητος.
> Ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα, θεωρεί ότι ο κόσμος είναι
> «πεπερασμένος και τελειωμένος» χωρίς «ιδέα εξελίξεως» και στο κέντρο
> του βρίσκεται η Γη που την περιβάλλει ο Ουρανός και οτι ο Θεός
> περικλείει τα πάντα διαιωνίζοντας την κίνηση με την έλξη του και η
> κίνηση αυτή δεν είναι εξελικτική αλλά ανακύκλιση.
> Στα επόμενα χρόνια, στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, εξαπλώνεται ο
> Χριστιανισμός που αργότερα διασπάται στην Ορθόδοξη και την Καθολική
> εκκλησία. Αργότερα, στην Ανατολή εμφανίζεται το Ισλάμ στο οποίο είχε
> σοβαρή επίδραση η φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Τόσο για την ορθόδοξη όσο
> και την καθολική εκκλησία και για το Ισλάμ ο Αριστοτέλης για πολλούς
> αιώνες ήταν η πιο σημαντική πηγή επιστημονικής γνώσης έτσι που όταν
> έλεγαν  « ο σοφός» εννοούσαν χωρίς άλλο προσδιορισμό ‘Ο Αριστοτέλης’.
> Και ενώ στην ορθοδοξία και στο Ισλάμ μπορεί να υπήρχε κάποια ανοχή για
> κάτι διαφορετικό, στην καθολική εκκλησία αυτό ήταν αδιανόητο. Υπό
> αυτές τις συνθήκες κάθε απόπειρα για επαναφορά της θεωρίας της
> εξέλιξης ήταν καταδικασμένη, όπως και κάθε έρευνα που θα μπορούσε να
> διαταράξει το υφιστάμενο θρησκευτικό-ιδεολογικό σύστημα. Στα τέλη του
> 16ου αιώνα ο Jordano Bruno που αμφισβήτησε την Αριστοτέλεια φυσική
> αντιτάσσοντας ένα άπειρο σύμπαν και που είχε προσπαθήσει να εισάγει
> στη θρησκεία στοιχεία της φύσης, καταδικάστηκε από την Ιερά Εξέταση
> και κάηκε ζωντανός στην πυρά.
> Λίγο αργότερα, τον 17ο αιώνα, ο Γαλιλαίος για μην πάθει τα ίδια από
> την Ιερά Εξέταση αναγκάστηκε να αποκυρήξει αυτό που πίστευε ότι δηλ. η
> Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο Γαλιλαίος
> όσο και ο Μπρούνο καθώς και άλλοι πατέρες της σύγχρονης επιστήμης ήταν
> βαθιά θρησκευόμενοι άνθρωποι που προσπαθούσαν να καταδείξουν τη δόξα
> του θεού προσφέροντας στους ανθρώπους μία καλλίτερη κατανόηση των
> θαυμαστών δημιουργιών του.
> Τον 18ο αιώνα γίνεται η Γαλλική Επανάσταση, περιορίζεται η δύναμη της
> Καθολικής εκκλησίας και της Ιεράς Εξέτασης που καταργείται και τυπικά
> το 1834. Το 1815 είχαμε την τελευταία καταδίκη και κάψιμο στην πυρά
> αλλά όχι στην Ευρώπη αλλά στο Μεξικό. Στις αρχές του 19ου αιώνα (1809)
> ο Γάλλος Λαμάρκ με το έργο του «Ζωολογική Φιλοσοφία» για πρώτη φορά
> εκθέτει μιά οργανική θεωρία για την εξέλιξη των ειδών. Η θεωρία αυτή
> όμως δεν κατάφερε να επιβληθεί στην κυριαρχούσα άποψη (αμετάβλητοι
> οργανισμοί που δημιουργήθηκαν όπως είναι από την αρχή).
> Στη δεκαετία του 1830 ο Δαρβίνος μετα από πολλά ταξίδια και
> παρατηρήσεις καταλήγει στη θεωρία εξέλιξης των ειδών που είναι
> βελτιωμένη η θωρία του Λαμάρκ αλλά δεν τη δημοσιεύει. Όμως τον Ιούνιο
> του 1858 έλαβε γράμματα από ένα νεώτερό του φυσιοδίφη, τον Alfred
> Russel Wallace, που του σκιαγραφούσε τη θεωρία της εξέλιξης την οποία
> ο Δαρβίνος θεωρούσε αποκλειστικά δική του. Ετσι ο Δαρβίνος αισθάνθηκε
> την ανάγκη να επισπεύσει τη δημοσίευση της θεωρίας του που έγινε τον
> επόμενο χρόνο (1859). Σύμφωνα με τη θεωρία «εξέλιξη μέσω της φυσικής
> επιλογής» τα τέκνα των εμβίων όντων (φυτά – ζώα) δεν είναι απολύτως
> όμοια με τους γονείς αλλά έχουν διάφορες μικροδιαφορές, «μεταλλάξεις».
> Αυτές οι μικροδιαφορές έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να μεταφερθούν στην
> επόμενη γενιά άν βοηθούν στην επιβίωση του οργανισμού και μικρότερη
> πιθανότητα άν συμβαίνει το αντίθετο. Η θεωρία αυτή αποτελεί τη βάση
> της σύγχρονης βιολογίας.
> Εν τούτοις δεν δίνει απάντηση στο παρακάτω ερώτημα: η Γη είναι
> ζωντανός οργανισμός ή απλώς αποτελεί την μη ζωντανή γεωλογική βάση
> πάνω στην οποία έχουν αναπτυχθεί κατά σύμπτωση ζωντανοί οργανισμοί και
> έχουν προσαρμοστεί με την φυσική επιλογή; Πειστική και ολοκληρωμένη
> απάντηση δόθηκε στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Σ’ αυτό βοήθησε
> πρώτα-πρώτα το ότι ο άνθρωπος μπόρεσε να δει τη Γη από το διάστημα και
> να συγκρίνει την εικόνα της με άλλους πλανήτες. Επίσης η μελέτη της
> ατμόσφαιρας και της επιφάνειας άλλων πλανητών και η σύγκριση με την
> γήινη. Ακόμη βοήθησε η γεωλογία και η ριαδιοχρονολόγηση πετρωμάτων και
> απολιθωμάτων. Τέλος βοήθησε η έρευνα σε χημεία, φυσική, βιολογία και η
> εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων από πειραματικά δεδομένα.
> Στην δεκαετία του ’70 ο Άγγλος ερευνητής James Lovelock με το βιβλίο
> του ¨Gaia: A new Look at life on Earth”  εισάγει την «υπόθεση της
> Γαίας» η οποία αναγνωρίζεται σήμερα ως «θεωρία της Γαίας». Η θεωρία
> αυτή είναι ευρέως αποδεκτή από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα
> παρά τις διαφωνίες και επιφυλάξεις που εξακολουθούν να υπάρχουν. O
> Lovelock ονομάζει τη Γαία οργανισμό ή υπεροργανισμό αυτορυθμιζόμενο,
> αποτελούμενο από ζωντανά και μη ζωντανά όντα δηλ. οργανισμούς και
> φυσικά περιβάλλοντα που αλληλοεπηρεάζονται έτσι ώστε να διατηρούνται
> οι όροι που ευνοούν τη ζωή (θερμοκρασία, χημικές ισορροπίες κ.λπ).
> Για να δείξουμε πόσο αλληλένδετα είναι τα στοιχεία αυτού του
> υπεροργανισμού που ονομάζεται Γαία, θα πάρουμε ως παράδειγμα ένα ζώο
> π.χ. την αντιλόπη. Η αντιλόπη για να ζήσει χρειάζεται φυτά. Για να
> είναι ο πληθυσμός της σε ισορροπία με τα φυτά, χρειάζονται τα
> σαρκοφάγα ζώα. Τα φυτά για να πολλαπλασιάζονται χρειάζονται τα πουλιά
> που μεταφέρουν τους σπόρους από τους καρπούς σε άλλο σημείο αφού οι
> σπόροι δεν χωνεύονται από το πεπτικό τους σύστημα. Για να
> καρποφορήσουν τα φυτά και να γίνει η επικονίαση, χρειάζονται τα έντομα
> που μεταφέρουν τη γύρη από το ένα άνθος στο άλλο. Τα φυτά επίσης
> χρειάζονται το νερό και γι’ αυτό πρέπει να βρέξει. Άρα χρειάζεται
> ηλιακή ενέργεια για να γίνει εξάτμηση. Για να μην πέση η βροχή πάνω
> ακριβώς από το σημείο που έγινε η εξάτμιση (δηλ. κυρίως στη θάλασσα),
> χρειάζεται αέρας για να σπρώξει τα σύννεφα και επομένως χρειάζονται τα
> βαρομετρικά χαμηλά. Τα ξερά ξύλα είναι ευφλεκτα και η καύση γίνεται
> παρουσία οξυγόνου. Το οξυγόνο στην ατμόσφαιρα είναι 21%. Αν ήταν έστω
> και 2% περισσότερο, με το παραμικρό θα είχαμε αυτανάφλεξη στα δάση. Αν
> ήταν λιγώτερο, θα υπήρχαν δυσκολίες στην αναπνοή των ζώων. Αρα εδώ
> χρειάζεται κάποια ισορροπία. Για την φωτοσύνθεση χρειάζεται διοξείδιο
> του άνθρακα. Αν όμως αυτό είναι πολύ τότε έχουμε το φαινόμενου του
> θερμοκηπίου και η γη υπερθερμαίνεται. Αρα εδώ χρειάζεται μια άλλη
> ισορροπία. Η ισορροπία του οικοσυστήματος είναι ισορροπία σε χιλιάδες
> επί μέρους ισορροπίες και κανένας οργανισμός δεν μπορεί να επιβιώνει
> από μόνος του.
> Ας ξαναγυρίσουμε όμως στην υπόθεση της Γαίας την οποία βλέπουμε σαν
> οργανισμό. Ένας οργανισμός γεννιέται και ενηλικιώνεται. Ας δούμε αυτήν
> την πορεία συνοπτκά. Το δικό μας ηλιακό σύστημα έγινε πριν από περίπου
> 4,5 δις χρόνια και η ζωή εμφανίστηκε πριν απο 3.6 -3.8 δις χρόνια. Στο
> μεσοδιάστημα η Γη ήταν ένας νεκρός πλανήτης. Στην επιφάνειά της όμως
> υπήρχαν τα χημικά συστατικά με τα οποία σχηματίστηκε η ζωή. Η
> ατμόσφαιρα πρέπει να είχε περίπου τη σύσταση που έχουν οι άλλοι
> πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος που παρέμειναν χωρίς ζωή. Δηλ. 98%
> CO2 , περίπου 2% άζωτο Ν2  και Ο2 σχεδόν μηδέν.
> Η πρώτη περίοδος της ζωής στη γη (αρχαϊκή περίοδος) κράτησε περίπου
> 1,5 δις χρόνια. Είναι η περίοδος που κυριαρχούν τα κυανοβακτηρίδια.
> Αυτά χρησιμοποιούν ως τροφή το CO2   το οποίο διασπούν με την ηλιακή
> ενέργεια και το μετατρέπουν σε οργανικές ενώσεις και οξυγόνο τότε που
> το Ο2  ήταν δηλητήριο. Μπορούμε να φανταστούμε εκείνη τη μακρυνή εποχή
> τη γη καλυμμένη από ένα πρασινόμαυρο βακτηριακό φύτρωμα.
> Η επόμενη περίοδος (μέση περίοδος ή προτεροζωϊκή) κράτησε και αυτή
> περίπου 1,5 δις χρόνια. Στην περίοδο αυτή αρχίζει το Ο2   να
> περισσεύει και εμφανίζονται βακτήρια που το χρησιμοποιούν. Δηλαδή με
> τη βήθεια του Ο2   καίνε τις οργανικές ενώσεις που χρησιμοποιούν ως
> τροφή και παράγουν ενέργεια. Για ένα μεγάλο διάστημα τα δύο είδη
> βακτηριδίων συνυπάρχουν αλλά ο χρόνος λειτουργεί υπέρ αυτών που
> χρησιμοποιούν το οξυγόνο και εις βάρος αυτών που το αποβάλλουν.
> Η επόμενη περίοδος που ξεκίνησε 700 εκ. χρόνια πριν, ονομάζεται και
> φανεροζωϊκή περίοδος γιατί οι οργανισμοί είναι τόσο μεγάλοι που
> μπορούμε να τους βλέπουμε με γυμνό μάτι. Αναπτύσσονται δε στη στεριά
> και τη θάλασσα. Το σπουδαίο είναι ότι άφησαν απολιθώματα στα οποία
> μπορεί να γίνεται ραδιοχρονολόγηση. Έτσι μπορούμε να ερευνήσουμε αυτό
> που προηγήθηκε. Γνωρίζουμε π.χ. ότι από τους οργανισμούς που έχουν
> υπάρξει, το 95% ηδη εξαφανίστηκε ως είδος. Αν θεωρήσουμε ότι η ζωή της
> γης είναι ένα εικοσιτετράωρο τότε το δικό μας είδος (Homo Sapiens)
> εμφανίστηκε τα τελευταία δύο δευτερόλεπτα.
> Είδαμε τη Γαία ως ενιαίο οργανισμό που γεννήθηκε και πέρασε κάποια
> στάδια για να φτάσει στην ενηληκίωση, δηλ στο σήμερα. Ας δούμε μερικα
> από τα προβλήματα του σήμερα.
> ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ – ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥ
> Από την πρώτη στιγμή της εμφάνισης της ζωής στη γη το CO2 είχε ένα
> αντιφατικό ρόλο. Χρειάζεται στη φωτοσύνθεση και είναι το μέσο δια του
> οποίου η ηλιακή ενέργεια μετασχηματίζεται σε ζωντανή ύλη. Είναι ο
> βασικός άξονας της τροφικής αλυσσίδας (φυτά – φυτοφάγα – σαρκοφάγα).
> Ταυτόχρονα χρησιμοποιείται σαν κάλυμμα για να μην φεύγει (ξαναγυρίζει)
> η θερμότητα που παίρνει η γη από τον ήλιο, στο διάστημα. Το CO2 είναι
> όπως το αλάτι. Δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς αυτό αλλά σε μεγάλη
> ποσότητα είναι βλαβερό. Αν είναι κάτω από 340 ppm δεν θα είναι αρκετό
> για την φωτοσύνθεση. Αν φτάσει τα 500 ppm θα αυξηθεί η θερμοκρασία
> τόσο που θα δημιουργηθεί πρόβλημα στο οικοσύστημα. Στο ερώτημα γιατί
> σε προηγούμενες περιόδους που το CO2 ήταν πολύ περισσότερο δεν είχαμε
> υπερθέρμανση η απάντηση είναι ότι τότε ο ήλιος εξέπεμπε πολύ λιγώτερη
> θερμότητηα από ό,τι σήμερα. Το CO2 προέρχεται από την καύση. Όταν το
> υλικό που καίγεται έχει πάρει προηγουμένως το CO2 από την ατμόσφαιρα
> όπως ξύλο,η άλλη βιομάζα κ.λπ. έχουμε ανακύκλωση. Όταν όμως καίγονται
> ορυκτά καύσιμα π.χ. πετρέλαιο ή φυσικό αέριο τότε έχουμε προσθήκη  CO2
> στην ατμόσφαιρα και δημιουργείται πρόβλημα. Είναι γνωστό ότι γίνονται
> προσπάθειες για να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα που όμως προσκρούουν σε
> πολιτικές σκοπιμότητες και οικονομικά συμφέροντα.
> ΟΖΟΝ
> Το όζον είναι μία μορφή του οξυγόνου που αποτελείται από τρία άτομα Ο3
> αντί για Ο2 που είναι το κανονικό οξυγόνο και λέγεται αλλοτροπική
> μορφή. Βρισκεται στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας και έχει
> σηματιστεί από τις ηλεκτρικές εκκενώσεις που συμβάινουν εκεί.
> Λειτουργεί σαν φίλτρο υπεριώδους ακτινοβολίας που έρχεται από το
> διάστημα. Η υπεριώδης ακτινοβολία σε μεγάλη ποσότητα προκαλεί βλάβες
> στο γενετικό σύστημα των κυττάρων ακόμη και θάνατο κυττάρων και γι’
> αυτό χρησιμοποιείται πολλές φορές για αποστείρωση. Μικρές μεταβολές σε
> κύτταρα επιδερμιδας μπορεί να προκαλέσουν καρκίνο.
> Το Ο3  προσβάλλεται από χημικές ενώσεις που λέγονται αλογονοπαράγωγα
> και ένα από αυτά είναι το Freon που χρησιμοποιείται στα ψυγεία και τα
> κλιματιστικά Λόγω της εκτεταμένης χρήσης του παρατηρήθηκαν κενά στο
> στρώμα του Ο3  στην ατμόσφαιρα (τρύπα του Ο3 ) και το πρόβλημα
> φαίνεται να αντιμετωπίζεται με εναλλακτικά ψυκτικά ύγρα και σταδιακή
> απαγόρευση  της χρήσης του Freon.
> Ας δούμε τώρα τις σχέσεις ανθρώπου και γαίας (οικοσύστημα) εξετάζοντας
> την πορεία του είδους μας τα τελευταία 30 – 40.000 χρόνια. Μέχρι τότε
> συνηπήρχαν δύο ανθρώπινα είδη. Οι Neaterdal και οι Homo Sapiens που
> ήταν πιο έξυπνοι. Γύρω στο 30-40.000 π.Χ. εξαφανίζονται οι  Neaterdal
> και δεν είναι γνωστό αν εξολοθρεύτηκαν από τους Homo Sapiens ή
> αφομοιώθηκαν από αυτούς. Το βέβαιο είναι ότι το μοναδικό ανθρώπινο
> είδος είναι πλέον ο Homo Sapiens που τότε αριθμεί το πολύ λίγες
> εκατοντάδες χιλιάδες. Είναι τροφοσυλλέκτης και κυνηγός και ξέρει να
> χρησιμοποιεί τη φωτιά . Σαν κυνηγός επινοεί το τόξο και το ακόντιο για
> να σκοτώνει από μακρυά. Έτσι γύρω στο 10.000 π.Χ. επιφέρει μεγάλη
> μείωση των θηραμάτων (κυρίως φυτοφάγων ζώων) οπότε δεν μπορεί να
> εξασφαλίσει τα ζωϊκά του τρόφιμα από το κυνήγι, εξημερώνει ζώα και
> γίνεται κτηνοτρόφος. Όσον αφορά τα φυτικά τρόφιμα είναι τροφοσυλλέκτης
> αλλά παρατηρεί ότι εκεί όπου πετά ή φτύνει τους σπόρους, αναπτύσσονται
> άλλα φυτά και αυτό είναι η αρχή της γεωργίας. Γύρω στο 5.000 π.Χ.
> επινοεί την τσάπα και γύρω στο 2.000 π.Χ. επινοεί το άροτρο. Αρχίζει
> να καίει τα δάση για να τα μετατρέψει σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις.
> Αυτές οι δύο παρεμβάσεις στο ζωΪκό και το φυτικό βασίλειο που είναι οι
> μεγαλύτερες μέχρι τότε έχουν ως κίνητρο τη διατροφή του και ως
> αποτέλεσμα την αύξηση του πληθυσμού. Ο παγκόσμιος πληθυσμός κατά τη
> Ρωμαϊκή εποχή υπολογίζεται σε 200-300 εκατ.  δηλ. 1.000 φορές
> περισσότερος από την εποχή που ήταν τροφοσυλλέκτης και το σύστημα ήταν
> σε ισορροπία. Αργότερα με τα πυροβόλα όπλα επιφέρει ένα ακόμη πλήγμα
> στο ζωΪκό βασίλειο και τα μεγάλα ζώα άρχισαν να περιορίζονται σε πάρκα
> και ζωολογικούς κήπους. Επίσης με τη μονοκαλλιέργεια σε μεγάλες
> εκτάσεις επεμβαίνει βάναυσα στη βιοποικιλότητα της χλωρίδας με ό,τι
> αυτό συνεπάγεται.
> Μέχρι τον 19ο αιώνα ο πληθυσμός έχει φτάσει το 1 δις αφού προηγουμένως
> αποικίστηκαν μέχρι τότε αραιοκατοικημένες περιοχές όπως π.χ. η βόρεια
> Αμερική. Από τον 19ο αιώνα με τη βιομηχανική επανάσταση έχει προκύψει
> μία νέα βασική ανάγκη εκτός από τα τρόφιμα που είναι η ενέργεια και
> αρχίζουν να χρησιμοποιούνται τα ορυκτά καύσιμα κάρβουνο, λιγνίτης,
> πετρέλαιο, φυσικό αέριο. Για την αύξηση της γεωργικής παραγωγής εκτός
> από τη συνεχιζόμενη αποψίλωση των δασών χρησιμοποιούνται σε μεγάλη
> έκταση λιπάσματα, φυτοφάρμακα και, τελευταία, γενετικά τροποποιημένα
> (μεταλλαγμένα) είδη. Τέλος με τη χρήση φαρμάκων και κυρίως εμβολίων
> έχουμε μείωση παιδικής θνησιμότητας, άνοδο του Μ.Ο. (μέσου όρου) ζωής
> και ραγδαία αύξηση του πληθυσμού. Στα μέσα του 20ου αιώνα ο παγκόσμιος
> πληθυσμός είναι περίπου 2 δις και σήμερα 7 με ρυθμό αύξησης 70 εκατ.
> ετησίως. Έτσι παρουσιάζεται η εξής εικόνα:
> 1. Αλλοίωση στο φυτικό βασίλειο (χλωρίδα) με τις μονοκαλλιέργειες, τη
> συνεχιζόμενη αποψίλωση των δασών καθώς και τα μεταλλαγμένα,
> 2. Αλλοίωση στο ζωϊκό βασίλειο (πανίδα) με τον περιορισμό των άγριων
> ζώων σε πάρκα και ζωολογικούς κήπους,
> 3. Αλλοίωση στην ατμόσφαιρα με τις εκτός ελέγχου εκπομπές CO2  και όχι μόνον,
> 4. Αλλοίωση στο υπέδαφος με την υπερβολική χρήση φυτοφαρμάκων  και
> εξάντληση του υδροφόρου ορίζοντα σε καλλιεργούμενες εκτάσεις.
> 5. Αλλοίωση  στο θαλάσσιο περιβάλλον με την υπεραλίευση και τη μόλυνση
> σε παράκτιες περιοχές με τα κάθε είδους απόβλητα,
> 6. Υπερβολικά μεγάλος ανθρώπινος πληθυσμός με σημαντικό ποσοστό του
> εθισμένο στην υπερκατανάλωση.
> Ολα τα παραπάνω χαρακτηρίζονται από μερικούς ως «πλανητική ασθένεια»
> και από άλλους πιο τολμηρούς ως «πλανητικός καρκίνος». Η φυσιολογία
> των πλανητών δεν έχει μελετηθεί και ο όρος «πλανητικός καρκίνος» είναι
> δάνειο από την τρέχουσα ιατρική.
> Ας δούμε όμως αναλογίες και διαφορές: Προφανώς ο πάσχων οργανισμός είναι η γαία, καρκίνωμα είναι το ανθρώπινο είδος και καρκινικά κύτταρα οι άνθρωποι.

 1. Τα καρκινικά κύτταρα σχηματίζουν συμπαγείς όγκους, τα νεοπλάσματα.
  Οι άνθρωποι με συμπαγείς πληθυσμούς σχηματίζουν τις πόλεις.

 2. Τα καρκινικά κύτταρα μεταφέρονται (μερικά) σε άλλους ιστούς και όργανα, σχηματίζουν θυγατρικούς όγκους και το φαινόμενο καλείται μετάσταση,
>  Μερικοί άνθρωποι φεύγουν από το μέρος που διαμένουν και πηγαίνουν αλλού όπου σχηματίζουν πολυπληθείς κοινότητες και το φαινόμενο λέγεται αποικισμός ή μετανάστευση.

 3. Τα καρκινικά κύτταρα προσαρμόζονται εύκολα στους νέους ιστούς που εγκαθίστανται,
>  Οι άνθρωποι προσαρμόζονται εύκολα στο νέο περιβάλλον που εγκαθίστανται.

> 4. Τα καρκινικά κύτταρα καταστρέφουν τους παρακείμενους ιστούς, 
 Οι άνθρωποι καταστρέφουν το παρακείμενο οικοσύστημα (χλωρίδα – πανίδα).

5. Τα καρκινικά κύτταρα πολλαπλασιάζονται ακατάπαυστα σε αντίθεση με τα φυσιολογικά που έχουν περιορισμένο αριθμό διαιρέσεων, οι άνθρωποι πολλαπλασιάζονται ακατάπαυστα σε αντίθεση με τους πληθυσμούς άλλων ζώων που είναι περίπου σταθεροί.
 Υπάρχουν όμως και δύο σημαντικές διαφορές σε σχέση με την τρέχουσα ιατρική ορολογία από τις οποίες φαίνεται ότι αυτή η λεγόμενη «πλανητική ασθένεια» είναι κάτι διαφορετικό:

 1. Στην περίπτωση του καρκίνου πεθαίνει ο πάσχων οργανισμός και μαζί με αυτόν τα καρκινικά κύτταρα,
>  Στην περίπτωση όμως που προαναφέραμε πεθαίνουν τα καρκινικά κύτταρα
> (ως είδος) αφού έχουν αλλάξει οι συνθήκες επιβίωσης τους. Ο «πάσχων
> οργανισμός» έχει πολύ μεγάλες αντοχές.

 2. Τα καρκινικά κύτταρα δεν έχουν μυαλό ενώ ο άνθρωπος έχει και μπορεί να το χρησιμοποιήσει.
Αν αυτοπεριορισθεί θα ενεργήσει ως νοήμον είδος.
Αν αφεθεί στον υπερπληθυσμό και την υπερκατανάλωση θα δράσει ως καρκίνωμα καταστρέφοντας τον εαυτό του.