ΠΟΙΟ ΗΤΑΝ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ, ΤΙ ΑΠΕΓΙΝΑΝ Η ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΚΑΙ Ο ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ;
ΤΙ ΣΥΜΒΟΛΙΖΕΙ ΑΥΤΟ ΣΤΗΝ «ΟΔΥΣΣΕΙΑ» ΚΑΙ ΣΤΗΝ «ΤΗΛΕΓΟΝΕΙΑ»;

Κώστας Ντουντουλάκης  9/9/2026

«Η Προφητεία του Τειρεσία» – Μαρμάρινο ανάγλυφο του Alexander Stoddart (2002), το οποίο κοσμεί το εσωτερικό της Queen's Gallery στο Παλάτι του Μπάκιγχαμ στο Λονδίνο.
Το έργο δείχνει την εκπλήρωση της ομηρικής προφητείας. Αριστερά, ο γενειοφόρος και γεροδεμένος Οδυσσέας, φορώντας τον ταξιδιωτικό του πίλο, κρατά έναν κριό από τα κέρατα, έτοιμος να τον θυσιάσει για να εξιλεωθεί στον Ποσειδώνα. Δεξιά, το ναυτικό κουπί είναι πλέον μπηγμένο όρθιο στο χώμα, ανάμεσα σε στάχυα σιταριού. Δύο ντόπιοι αγρότες το αγγίζουν γεμάτοι απορία, καθώς, λόγω της άγνοιάς τους για τη θάλασσα, το πέρασαν για γεωργικό λιχνιστήρι.

Το αποσιωπούμενο στα βιβλία ιστορίας τραγικό τέλος του Οδυσσέα από τον γιο του με την Κίρκη Τηλέγονο, οι γάμοι της «πιστής Πηνελόπης» με τον Τηλέγονο και του Τηλέμαχου με την Κίρκη, και η παραποίηση της Οδύσσειας του Ομήρου με αντικατάσταση του Οδυσσέα από τον ...«κωπηλάτη της ερήμου» Προφήτη Ηλία

---

1. Η προφητεία στην Οδύσσεια (Όμηρος)

• Η πηγή: Οδύσσεια, Ραψωδία λ (Νεκυία), στίχοι 121-137.
• Η τελευταία αποστολή: Ο μάντης Τειρεσίας εντέλλεται στον Οδυσσέα να πάρει ένα κουπί στον ώμο και να ταξιδέψει στην ενδοχώρα.

Θα σταματήσει μόνο όταν συναντήσει ανθρώπους που αγνοούν τη θάλασσα και το αλάτι, οι οποίοι θα εκλάβουν το κουπί ως λιχνιστήρι (φτυάρι σιτηρών). Εκεί πρέπει να πήξει το κουπί στο χώμα και να προσφέρει θυσία στον Ποσειδώνα.

• Η πρόβλεψη του θανάτου: Ο Τειρεσίας προφητεύει ότι ο θάνατος θα έρθει στον Οδυσσέα «εξ αλός» (από τη θάλασσα), ήρεμος (αβληχρός), σε βαθιά και εύπορα γεράματα (γήραι λιπαρώ), με τον λαό του να ευημερεί γύρω του.

Ο Όμηρος ολοκληρώνει το έπος του χωρίς να εξιστορήσει την εκπλήρωση αυτής της προφητείας.

2. Η εκπλήρωση στην Τηλεγόνεια (επικός κύκλος)

• Η πηγή: Τηλεγόνεια, χαμένο έπος του 6ου αιώνα π.Χ. που αποδίδεται στον Ευγάμμονα τον Κυρηναίο.

Η σύνοψη της πλοκής διασώθηκε στα Χρηστομάθεια του γραμματικού Πρόκλου (5ος αιώνας μ.Χ.).

• Η άφιξη του Τηλέγονου: Ο Τηλέγονος, γιος του Οδυσσέα και της Κίρκης, αναζητώντας τον πατέρα του, αποβιβάζεται στην Ιθάκη.

Λόγω άγνοιας του τόπου, το πλήρωμά του αρχίζει να λεηλατεί την ύπαιθρο χώρα για να τραφεί. Ο Οδυσσέας, επικεφαλής του στρατού του, σπεύδει να αμυνθεί απέναντι στους υποτιθέμενους πειρατές.

• Η μοιραία μονομαχία: Πατέρας και γιος συγκρούονται χωρίς να αναγνωρίσουν ο ένας τον άλλον.

Ο Τηλέγονος πληγώνει θανάσιμα τον Οδυσσέα με ένα δόρυ, του οποίου η αιχμή είναι φτιαγμένη από το δηλητηριώδες κεντρί θαλάσσιου σαλαχιού (τρυγόνας).
Με αυτόν τον τρόπο, η ομηρική προφητεία «εξ αλός» (θάνατος προερχόμενος από τη θάλασσα) εκπληρώνεται κυριολεκτικά. Μετά το πλήγμα, ακολουθεί η τραγική αναγνώριση και ο θρήνος.

3. Το ανατρεπτικό τέλος: Οι παράδοξοι γάμοι

Σύμφωνα με τη σύνοψη του Πρόκλου για την κατάληξη της Τηλεγόνειας:

• Η μεταφορά στην Αιαία: Μετά τον θάνατο του Οδυσσέα, ο Τηλέγονος μεταφέρει τη σορό του πατέρα του, μαζί με την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο, στο νησί της Κίρκης, την Αιαία.
• Η αθανασία: Η Κίρκη καθιστά την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο αθάνατους.
• Οι επιγαμίες: Το έπος ολοκληρώνεται με τη σύναψη δύο αναπάντεχων γάμων:
  1. Ο Τηλέμαχος παντρεύεται την Κίρκη (την πρώην σύντροφο του πατέρα του).
  2. Ο Τηλέγονος παντρεύεται την Πηνελόπη (τη χήρα του πατέρα του, τον οποίο ο ίδιος άθελά του σκότωσε).

4. Η αλληγορική και φιλοσοφική ερμηνεία των διπλών γάμων

Οι αρχαίοι μύθοι λειτούργησαν ως ένα βαθύ αλληγορικό και κωδικοποιημένο σύστημα για να εξηγήσουν κοσμικές αλήθειες, κοινωνικές μεταβολές, αλλά και την εσωτερική πορεία του ανθρώπου.
Όταν κορυφαίοι μελετητές της συγκριτικής μυθολογίας εξετάζουν το ανατρεπτικό τέλος της Τηλεγόνειας με τους διπλούς χιαστί γάμους, αναδεικνύουν τρία κύρια επίπεδα συμβολισμού:

• Η Ένωση των Αντιθέτων (Coniunctio Oppositorum):
  Ο Οδυσσέας αντιπροσωπεύει τον θνητό άνθρωπο της δράσης και του επίγειου αγώνα. Η ζωή του μοιράστηκε ανάμεσα στον γήινο-ορθολογικό κόσμο (Πηνελόπη) και τον μαγικό-υπερκόσμιο κόσμο (Κίρκη).

Οι διπλοί γάμοι αποτελούν έναν «Ιερό Γάμο» που γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στο Υλικό και το Πνευματικό: ο Τηλέμαχος (το παιδί της γης/λογικής) ενώνεται με την Κίρκη (τη θεϊκή/μαγική δύναμη)
και ο Τηλέγονος (το παιδί της μαγείας/ενστίκτου) ενώνεται με την Πηνελόπη (την επίγεια πίστη). Μέσα από αυτή τη χιαστί ένωση, τα στοιχεία εξισορροπούνται και κερδίζουν την αθανασία.

• Η Γέννηση του Νέου Κόσμου (Πολιτικός Συμβολισμός):
   Ο Τηλέγονος (το όνομα του οποίου σημαίνει «αυτός που γεννήθηκε μακριά») συμβολίζει τη μετανάστευση, την αποικιοκρατία και την επέκταση του ελληνισμού στη Δύση.

Σύμφωνα με τη μυθογραφική παράδοση, από την ένωση του Τηλέγονου με την Πηνελόπη γεννιέται ο Ιταλός, ο μυθικός ιδρυτής και ονοματοδότης της Ιταλίας.
Αλληγορικά, ο παλαιός μυκηναϊκός κόσμος έπρεπε να κλείσει και να αναμειχθεί, ώστε να γεννηθεί ένας νέος, ελληνογενής πολιτισμός στην "Μεγάλη Ελλάδα"....

• Ο Κυκλικός Χρόνος και η Διαδοχή των Γενεών:
  Όπως ο Κρόνος εκπροσωπεί τον Χρόνο που αντικαθίσταται από τα παιδιά του, έτσι και ο φόνος του πατέρα από τον γιο συμβολίζει τη βίαιη αλλά νομοτελειακή διαδοχή των γενεών.

Η νέα γενιά (Τηλέγονος) παίρνει τη θέση της παλιάς (Οδυσσέας), και παντρευόμενος την Πηνελόπη, κληρονομεί τη βασιλεία, τη γη και τη σταθερότητα, διασφαλίζοντας την αέναη συνέχεια της ζωής. Οι αρχαίοι μυθοπλάστες συμβόλιζαν έτσι μια τέλεια πνευματική εξίσωση ισορροπίας, την οποία η μετέπειτα πουριτανική κοινωνία αποσιώπησε.

5. Ύστερες ιστορικές αφηγήσεις

• Απολλόδωρος (Βιβλιοθήκη, Επιτομή 7.36-37): Ο μυθογράφος επιβεβαιώνει πλήρως την παράδοση της Τηλεγόνειας.

Καταγράφει επακριβώς τη λεηλασία των βοοειδών, τον φόνο του Οδυσσέα με το κεντρί της τρυγόνας, τη μεταφορά των ζωντανών προσώπων στην Κίρκη και τους μετέπειτα διπλούς γάμους τους.

• Υγίνος (Fabulae, 127): Η ρωμαϊκή αυτή πηγή διασώζει την ίδια ακριβώς πλοκή.

Προσθέτει ότι ο Τηλέγονος έδρασε βάσει χρησμού που είχε λάβει από τον Απόλλωνα και ότι οι τελικοί γάμοι έγιναν με συμβουλή της θεάς Αθηνάς.

6. Η ιδεολογική διαχείριση από την Εκκλησία και ο μύθος του προφήτη Ηλία

• Η εξαφάνιση της αφήγησης: Η επίσημη εκκλησιαστική και μεταγενέστερη μεσαιωνική παράδοση αποσιώπησαν το τέλος της Τηλεγόνειας.

Οι παράδοξοι γάμοι και η αποδόμηση της ομηρικής συζυγικής πίστης της Πηνελόπης έρχονταν σε πλήρη αντίθεση με τα χριστιανικά ηθικά πρότυπα περί οικογένειας.

• Η λογικά ασύνδετη οικειοποίηση του κουπιού: Παρ' όλα αυτά, το εδραιωμένο επί αιώνες λαϊκό αφήγημα του Οδυσσέα που περπατά στην ενδοχώρα με το κουπί στον ώμο ήταν αδύνατον να σβηστεί από τη συλλογική μνήμη.

Έτσι, η εκκλησιαστική παράδοση το απορρόφησε, μεταφέροντάς το αυτούσιο στον Προφήτη Ηλία.

• Η αντικατάσταση: Στο αυθεντικό βιβλικό κείμενο (Παλαιά Διαθήκη), ο Προφήτης Ηλίας ζει αποκλειστικά σε βουνά και ερήμους, χωρίς καμία απολύτως αναφορά σε θάλασσα, ναυτοσύνη ή κουπιά.

Ωστόσο, η εκκλησιαστική λαογραφία δημιούργησε τον μύθο πως «ο Αϊ-Λιάς ήταν ...ναύτης που βαρέθηκε τα κύματα, πήρε ένα κουπί και ανέβηκε στα βουνά μέχρι να βρει ανθρώπους που δεν το αναγνώριζαν και το πέρασαν για ξύλο».

• Το αποτέλεσμα: Με αυτή τη μεθοδολογία κατάφερε να αντικαταστήσει τον μυθικό ήρωα των αρχαίων Ελλήνων με έναν "προφήτη" των αρχαίων Εβραίων, τοποθετώντας τον ερημίτη προφήτη Ηλία που ποτέ δεν είχε δει θάλασσα και κουπιά, στην θέση του θαλασσοδαρμένου Οδυσσέα!
• Παράλληλα, τα ξωκλήσια του χτίστηκαν στις κορυφές των βουνών όπου λατρευόταν ο ανατέλλων ζωοδότης Ήλιος-Απόλλωνας,
   σε περιοχές που η ομηρική παράδοση ήθελε τον Οδυσσέα να μπήγει το κουπί του.

7. Επίλογος: Η Ιστορική Αντίφαση της Εκκλησιαστικής Κριτικής

Η μεγαλύτεκη ιδεολογική στρέβλωση εντοπίζεται στην κατηγορία περί «ειδωλολατρίας».
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν λάτρευαν τα αγάλματα ως αυτόνομα υλικά αντικείμενα (ξύλα και πέτρες).

Τα αγάλματα αποτελούσαν αφιδρύματα, δηλαδή καλλιτεχνικά σύμβολα και υλικούς καθρέφτες των δυνάμεων της Φύσης, η οποία νοούνταν ως η Μεγάλη Μητέρα των πάντων.

Επιπλέον, στη λατρευτική τους πρακτική, οι Έλληνες δεν σύρθηκαν ποτέ στο χώμα ούτε υιοθέτησαν τη γονυκλυσία, την οποία θεωρούσαν πράξη βάρβαρη και δουλοπρεπή.
Απέναντι στους θεούς τους , όπως και στους βασιλιάδες και άρχοντες, στέκονταν και προσεύχονταν με σεβασμό μεν αλλά όρθιοι, ως ελεύθεροι άνθρωποι.

Η ιστορική αντίφαση ολοκληρώνεται όταν το σύστημα του αυτοκρατορικού "χριστιανισμού" (το οποίο βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την διδασκαλία αγάπης,ταπεινότητας και περιφρόνησης του πλούτου, του Ιησού των Ευαγγελίων)
τούς κατηγόρησε, αντικαθιστώντας την συμβολιστική λατρεία της μητέρας-φύσης με την κερδοφόρα  για την ηγεσία της εκκλησιας λατρεία ενδυμάτων και υποδημάτων αγίων, με λειψανολατρία, ως και με συγχωροχάρτια* όπως ακριβώς έκαναν και οι πάπες!....

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την καθιέρωση του προσκυνήματος και του ασπασμού υλικών αντικειμένων, όπως ενδύματα, σανδάλια και οστά νεκρών.

---

* Υποσημείωση σχετικά με τα συγχωροχάρτια 

Οι Γραπτές Πρωτογενείς Πηγές:
Η έκδοση εντύπων συγχωροχαρτιών από την Ορθόδοξη Εκκλησία αποτελεί αναμφισβήτητο ιστορικό γεγονός που τεκμηριώνεται από επίσημα εκκλησιαστικά κείμενα.

Η σημαντικότερη γραπτή πηγή είναι τα Πρακτικά της Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως του 1727. Στο άρθρο 13 της επίσημης Ομολογίας Πίστεως που συνέταξε και υπέγραψε η Σύνοδος των Ορθόδοξων Πατριαρχών αναφέρεται ρητά:

«Η εξουσία της αφέσεως των αμαρτιών, ήτις εγγράφως δίδοται τοις ευσεβέσι παρά των αγιωτάτων Πατριαρχών... ήντινα άφεσιν συγχωροχάρτιον ονομάζουσιν, εστί δογματικός θεσμός.».

Επιπλέον, σώζονται αυτούσια έντυπα «συγχωρητικών ευχών» έναντι αμοιβών, που εκδόθηκαν επισήμως από Πατριάρχες της Κωνσταντινούπολης, όπως ο Μητροφάνης Γ΄ και ο Ιωαννίκιος Β΄.

Η Ιστορική Αιτία (Το Οθωμανικό Σύστημα και οι Φόροι):

1. Η θεσμοθέτηση του «Πεσκεσίου»: Μετά την Άλωση, ο εκάστοτε Οικουμενικός Πατριάρχης διοριζόταν από τον Οθωμανό Σουλτάνο. Για να αναλάβει καθήκοντα, έπρεπε να καταβάλει ένα τεράστιο χρηματικό ποσό δωροδοκίας στην οθωμανική αυλή (το λεγόμενο πεσκέσι) για την έκδοση του βερατίου του.
2. Οι Αλλαξοπατριαρχίες: Λόγω του τεράστιου οικονομικού κέρδους, η Υψηλή Πύλη ενθάρρυνε τις συχνές καθαιρέσεις Πατριαρχών. Φιλόδοξοι ιεράρχες πλειοδοτούσαν κρυφά σε χρήματα προς τον Σουλτάνο για να εκδιώξουν τον εν ενεργεία Πατριάρχη, συσσωρεύοντας τεράστια χρέη στο ταμείο του Πατριαρχείου.
3. Ο Φόρος του 1572 («Ζητεία»): Προκειμένου να αποπληρωθούν τα δυσβάσταχτα αυτά χρέη και οι τόκοι προς τους δανειστές της Πόλης, η Εκκλησία προχώρησε σε επίσημες οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Μετά την επιβολή του οθωμανικού χαρατσιού στα πατριαρχικά κτήματα το 1572, θεσμοθετήθηκε η «Ζητεία», δηλαδή μια υποχρεωτική, τακτική ετήσια φορολογία που εισέπρατταν ειδικοί έξαρχοι από όλους τους χριστιανούς ραγιάδες.
4. Η Εκτύπωση των Συγχωροχαρτιών: Όταν η τακτική φορολογία της Ζητείας δεν επαρκούσε, το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, ως η κεντρική διοικητική αρχή, στράφηκε στην εκτύπωση και πώληση συγχωροχαρτιών.
    Οι «συγχωρητικές ευχές» εκδίδονταν μαζικά, έφεραν την επίσημη πατριαρχική σφραγίδα και διακινούνταν έναντι συγκεκριμένου χρηματικού αντιτίμου, διαβεβαιώνοντας γραπτώς τον αγοραστή για τη μεταθανάτια σωτηρία του.
   
   Κ. Ντ.

 
Πηγές- Βιβλιογραφία:

Το ζήτημα αυτό έχει μελετηθεί και τεκμηριωθεί πλήρως από τη σύγχρονη ιστορική έρευνα.
Οι εγκυρότερες γραπτές μελέτες που αποδεικνύουν την ύπαρξη και τη λειτουργία των ορθόδοξων συγχωροχαρτιών είναι:

• Φίλιππος Ηλιού, «Τα Συγχωροχάρτια», Περιοδικό Τα Ιστορικά, τόμος 1, τεύχος 2, Αθήνα 1984. (Η κορυφαία και πιο ολοκληρωμένη μονογραφία με καταγραφή των διασωθέντων εντύπων).
• Karl Kerényi, «The Gods of the Greeks» & «Archetypal Images in Greek Religion» (Για την αλληγορική ερμηνεία και ανάλυση των αρχαίων μύθων).
• Mircea Eliade, «A History of Religious Ideas» (Για τη μελέτη του θρησκευτικού συγκρητισμού και της μετάβασης από τις φυσικές λατρείες στον επιβληθέντα από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες δογματισμό).
• Δημήτριος Γ. Αποστολόπουλος, «Το οικουμενικό πατριαρχείο κατά την πρώτη περίοδο της Τουρκοκρατίας», Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε., Αθήνα 1989. (Για την οικονομική ανάλυση των πατριαρχικών χρεών και του συστήματος των πεσκεσίων).

---