Κοινωνικές αιτίες και μαζική βάση βοναπαρτισμού-φασισμού και ναζισμού.
Κοινωνικές εκρήξεις που ξεκινούν με σημαία πανανθρώπινα ιδανικά δικαιοσύνης, ισότητας, αδελφότητας, καταλήγουν συχνά στην εγκαθίδρυση απολυταρχικών πολεμοχαρών καθεστώτων.
Αυτή η μετάλλαξη, όπου η υπόσχεση για κοινωνική δικαιοσύνη και λαϊκή κυριαρχία μετατρέπεται σε έναν νέο μηχανισμό καταπίεσης και πολεμικής επιθετικότητας, δεν αποτελεί ιστορική σύμπτωση.
Είναι το άμεσο προϊόν συγκεκριμένων οικονομικών κρίσεων και της ύπαρξης μιας συγκεκριμένης κοινωνικής βάσης: μιας αποδιοργανωμένης, χειραγωγημένης μάζας που στερείται ταξικής συνείδησης και αναζητά τυφλά έναν ηγέτη-σωτήρα.
Η κλασική παράδοση αναλύει αυτό το φαινόμενο, ξετυλίγοντας το νήμα που συνδέει τον γαλλικό βοναπαρτισμό του 19ου αιώνα με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ού αιώνα.
Αυτή η μετάλλαξη, όπου η υπόσχεση για κοινωνική δικαιοσύνη και λαϊκή κυριαρχία μετατρέπεται σε έναν νέο μηχανισμό καταπίεσης και πολεμικής επιθετικότητας, δεν αποτελεί ιστορική σύμπτωση.
Είναι το άμεσο προϊόν συγκεκριμένων οικονομικών κρίσεων και της ύπαρξης μιας συγκεκριμένης κοινωνικής βάσης: μιας αποδιοργανωμένης, χειραγωγημένης μάζας που στερείται ταξικής συνείδησης και αναζητά τυφλά έναν ηγέτη-σωτήρα.
Η κλασική παράδοση αναλύει αυτό το φαινόμενο, ξετυλίγοντας το νήμα που συνδέει τον γαλλικό βοναπαρτισμό του 19ου αιώνα με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ού αιώνα.
1. Η οικονομική κρίση και η μαρξιστική ανατομία του βοναπαρτισμού
Οι Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς έθεσαν τις επιστημονικές βάσεις για την κατανόηση του αυταρχισμού μέσα από την ανάλυση του βοναπαρτισμού στο έργο του Μαρξ, «Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη».
Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται όταν η παραδοσιακή αστική τάξη χάνει την ικανότητα να κυβερνά κοινοβουλευτικά, ενώ η εργατική τάξη δεν έχει ακόμη την οργανωτική ωριμότητα να πάρει την εξουσία. Μέσα σε αυτή την ισορροπία τρόμου, η κρατική εξουσία αυτονομείται προσωρινά και ένας πολιτικός τυχοδιώκτης εμφανίζεται ως ο απόλυτος διαιτητής.
Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται όταν η παραδοσιακή αστική τάξη χάνει την ικανότητα να κυβερνά κοινοβουλευτικά, ενώ η εργατική τάξη δεν έχει ακόμη την οργανωτική ωριμότητα να πάρει την εξουσία. Μέσα σε αυτή την ισορροπία τρόμου, η κρατική εξουσία αυτονομείται προσωρινά και ένας πολιτικός τυχοδιώκτης εμφανίζεται ως ο απόλυτος διαιτητής.
Η μαζική βάση αυτού του καθεστώτος στηρίχθηκε σε δύο κοινωνικά στρώματα:
- Οι μικροϊδιοκτήτες αγρότες: Ο Μαρξ τους παρομοιασε με έναν «σάκο γεμάτο πατάτες» – μια ασύνδετη μάζα ανθρώπων στην ύπαιθρο, χωρίς εσωτερική συνοχή και ταξική συνείδηση. Η αδυναμία τους να αυτοεκπροσωπηθούν τους ανάγκασε να αναζητήσουν μια ανώτερη αυθεντία από τα πάνω, παραδίδοντας λευκή επιταγή στον Λουδοβίκο Βοναπάρτη.
- Το λούμπεν προλεταριάτο: Τα αποξενωμένα, περιθωριακά στοιχεία των πόλεων οργανώθηκαν σε έναν ιδιωτικό στρατό του δικτάτορα (την «Εταιρεία της 10ης Δεκεμβρίου»), λειτουργώντας ως δύναμη κρούσης στους δρόμους για την τρομοκράτηση των σκεπτόμενων πολιτών.
Ο Ένγκελς συμπλήρωσε ότι ο βοναπαρτισμός αναγκάζεται να καταφύγει στον επιθετικό ιμπεριαλισμό και σε διαρκείς εξωτερικούς πολέμους για να στηρίξει την εσωτερική του εξουσία, προδίδοντας τις υποσχέσεις για δικαιοσύνη και καταλήγοντας νομοτελειακά στην εξόντωση και τη σφαγή της ίδιας της κοινωνικής του βάσης.
2. Ο λενινιστικός ορισμός για τον φασισμό και τον ναζισμό
Στο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού, ο Βλαντιμίρ Λένιν εξήγησε ότι ο φασισμός αποτελεί την απάντηση της άρχουσας τάξης όταν απειλείται η κυριαρχία της. Η κοινωνική βάση του φασισμού παίρνει τη μορφή της πανικόβλητης μικροαστικής τάξης (μικρομαγαζάτορες, υπάλληλοι) που συμπιέζεται από την οικονομική κρίση. Ο φασισμός εκμεταλλεύεται τον φόβο τους, τους οργανώνει σε «αγέλες» και στρέφει την οργή τους εναντίον των οργανωμένων συνδικάτων και των μειονοτήτων, προκειμένου να διασώσει τους πραγματικούς υπαίτιους της κρίσης (τραπεζίτες και βιομήχανους), συντρίβοντας κάθε έννοια κοινωνικής ισότητας.
Σημείωση: Στο πλαίσιο των συζητήσεων της περιόδου εκείνης, ο Τρότσκι είχε επίσης αναφερθεί στη μικροαστική μάζα ως μια διαλυμένη σκόνη που μετατρέπεται σε όπλο του κεφαλαίου.
Ωστόσο, η θεωρία του για την «αδυναμία οικοδόμησης σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα και διαρκή επανάσταση», χωρίς να υπάρχουν σε άλλες χώρες επαναστατικές συνθήκες, κρίθηκε ηττοπαθής και υπονομευτική για τη σταθεροποίηση της Ρωσικής Επανάστασης, στο όνομα μιας θεωρητικής παγκόσμιας εξέγερσης.
Ωστόσο, η θεωρία του για την «αδυναμία οικοδόμησης σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα και διαρκή επανάσταση», χωρίς να υπάρχουν σε άλλες χώρες επαναστατικές συνθήκες, κρίθηκε ηττοπαθής και υπονομευτική για τη σταθεροποίηση της Ρωσικής Επανάστασης, στο όνομα μιας θεωρητικής παγκόσμιας εξέγερσης.
3. Η μονοπωλιακή δικτατορία και η ιδεολογική ηγεμονία
Υπό την καθοδήγηση του Στάλιν, η Κομμουνιστική Διεθνής (μέσω του Γκεόργκι Δημητρόφ) διατύπωσε τον ορισμό του φασισμού ως της ανοιχτής, τρομοκρατικής δικτατορίας των πιο αντιδραστικών στοιχείων του χρηματιστικού κεφαλαίου.
Ο Στάλιν τόνισε επίσης ότι ο φασισμός χρησιμοποιεί την κοινωνική δημαγωγία και τον σοβινισμό για να μετατρέψει την εξαπατημένη μάζα σε «κρέας για τα κανόνια».
Ο Στάλιν τόνισε επίσης ότι ο φασισμός χρησιμοποιεί την κοινωνική δημαγωγία και τον σοβινισμό για να μετατρέψει την εξαπατημένη μάζα σε «κρέας για τα κανόνια».
Παράλληλα, ο Αντόνιο Γκράμσι εισήγαγε την έννοια της ιδεολογικής ηγεμονίας, εξηγώντας πώς η άρχουσα τάξη καταφέρνει να ελέγχει τη μάζα όχι μόνο με τη βία, αλλά διαμορφώνοντας τη σκέψη της. Μέσα από το σχολείο, την εκκλησία, τον τύπο και τους κοινωνικούς μηχανισμούς, το καθεστώς κατασκευάζει έναν πειθήνιο μαζάνθρωπο, κάνοντας τους ίδιους τους καταπιεσμένους να συμφωνούν με την καταπίεσή τους.
4. Ο φασισμός στην περιφέρεια και η θρησκευτική χειραγώγηση
Στον Τρίτο Κόσμο, επαναστάτες όπως ο Μάο Τσετούνγκ και ο Τσε Γκεβάρα ανέλυσαν τη λειτουργία του φασισμού ως εργαλείου του ξένου ιμπεριαλισμού και της ντόπιας διεφθαρμένης ολιγαρχίας.
Στις αγροτικές αυτές κοινωνίες, η μαζική βάση του φασισμού στρατολογούνταν από τα πιο καθυστερημένα και θρησκόληπτα στρώματα της υπαίθρου.
Ο Μάο και ο Τσε επεσήμαναν ότι το αντιδραστικό ιερατείο και οι τοπικοί φεουδάρχες χρησιμοποιούσαν συστηματικά το θρησκευτικό συναίσθημα για να κρατούν τον λαό σε κατάσταση παθητικότητας, υποσχόμενοι μια μεταθανάτια δικαιοσύνη προκειμένου να αποτρέψουν την ανάπτυξη επίγειας ταξικής συνείδησης και την εξέγερση για την πραγματική, επίγεια ελευθερία και ισότητα.
Στις αγροτικές αυτές κοινωνίες, η μαζική βάση του φασισμού στρατολογούνταν από τα πιο καθυστερημένα και θρησκόληπτα στρώματα της υπαίθρου.
Ο Μάο και ο Τσε επεσήμαναν ότι το αντιδραστικό ιερατείο και οι τοπικοί φεουδάρχες χρησιμοποιούσαν συστηματικά το θρησκευτικό συναίσθημα για να κρατούν τον λαό σε κατάσταση παθητικότητας, υποσχόμενοι μια μεταθανάτια δικαιοσύνη προκειμένου να αποτρέψουν την ανάπτυξη επίγειας ταξικής συνείδησης και την εξέγερση για την πραγματική, επίγεια ελευθερία και ισότητα.
5. Συμπέρασμα
Η επικράτηση του φασισμού-ναζισμού, είτε πρόκειται για τον Μουσολίνι είτε για τον Χίτλερ ή κάποιου άλλου αποτελεί την τραγική ιστορική συγκυρία κατά την οποία η απελπισμένη, απαίδευτη και αποδιοργανωμένη μάζα παραδίδει τη λογική της σε ανεξέλεγκτα αρχηγικά σχήματα καθεστωτικών δημαγωγών.
Ο μαζάνθρωπος αρνείται τον διάλογο και κάθε κριτική σκέψη, μετατρέπεται σε πειθήνιο εκτελεστή εντολών.
Τα ιδανικά της κοινωνικής δικαιοσύνης, εθνικής ανεξαρτησίας, οι διακηρύξεις ισότητας και αδελφότητας μετατρέπονται σε κενό γράμμα όταν οι πολίτες παραιτούνται από την ατομική τους ευθύνη, επιτρέποντας στο κατ΄ουσία ολιγαρχικό πολιτικό σύστημα να χειραγωγεί την κοινή γνώμη.
Κώστας Ντουντουλάκης, 8/9/26
Ο μαζάνθρωπος αρνείται τον διάλογο και κάθε κριτική σκέψη, μετατρέπεται σε πειθήνιο εκτελεστή εντολών.
Τα ιδανικά της κοινωνικής δικαιοσύνης, εθνικής ανεξαρτησίας, οι διακηρύξεις ισότητας και αδελφότητας μετατρέπονται σε κενό γράμμα όταν οι πολίτες παραιτούνται από την ατομική τους ευθύνη, επιτρέποντας στο κατ΄ουσία ολιγαρχικό πολιτικό σύστημα να χειραγωγεί την κοινή γνώμη.
Κώστας Ντουντουλάκης, 8/9/26
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου